Naar nu pas bekend is geworden is vorige week (16 mei) Reve-biograaf en tekstbezorger Nop Maas overleden. Maas was al langere tijd ziek.

Maas was een neerlandicus (Nijmegen) die zich aanvankelijk voor 19e eeuwse Nederlandse literatuur interesseerde en daar ook over publiceerde.

Vanaf medio jaren 80 dook Maas op in het 'Reve-universum’. Verreweg het meest bekend is Maas door zijn driedelige biografie van Gerard Reve (verschenen tussen 2009 en 2012). Mede door diverse onthullingen en hevige conflicten met de Erven Reve (Joop Schafthuizen) trokken deze boeken veel aandacht.

Maas zelf vond het niet een echte biografie en gaf de boeken als ondertitel 'Kroniek van een schuldig leven'. Dat klopt ook wel: de boeken zijn te gedetailleerd en weinig duidend. In sommige perioden wordt Reve’s leven bijna van dag tot dag beschreven. Kortom: echte kronieken.

En vanuit dat Kroniek-oogpunt had Maas wat mij betreft nog wel verder mogen gaan: in de jaren na de verschijning van de 3 boeken is er nog een stortvloed aan details over het leven van Reve bekend geworden die Maas had gemist of niet belangrijk genoeg vond voor opname in de Kroniek.

En in dit licht is de opmerking van Kester Freriks in NRC (zaterdag 23 mei) dat de biografie van Maas "nog altijd als maatstaf geldt voor literaire biografen" dan ook wat vreemd: complimenteus voor Maas maar ook wat misplaatst. De Reve-biografie is een naslagwerk en leesvoer voor de hardcore fans. Lezers die gewoon in literatuurgeschiedenis geïnteresseerd zijn zullen deze boeken nooit gaan lezen of al snel afhaken: veel te dik (2300 pagina's) en veel te gedetailleerd. Kortom: helemaal geen maatstaf voor een goede biografie.

Maar de rol van Maas in het 'Reve-universum’ is aanzienlijk groter dan alleen de biografie en valt grofweg in 5 delen uiteen:

De eerste brievenboeken van Reve in begin jaren 80 werden bezorgd door Sjaak Hubregste (1944-2007) maar na een conflict met Reve over roofdrukken werd Hubregste opzij gezet en nam Nop Maas het over. Maas pakte deze klussen voortvarend en grondig aan en vrijwel alle brievenboeken die na 1983 zijn verschenen zijn door hem geannoteerd (veelal een niet te onderschatte klus).

Eind jaren 90 verscheen bij Uitgeverij Veen in 6 kloeke delen het 'Verzameld Werk' van Gerard Reve. Maas was bij de eerste 5 delen betrokken als bezorger (bij deel 6 ruzie). Net als de bezorging van de brievenboeken was ook dit geen geringe klus. Door aanpassingen die Reve regelmatig maakte in latere drukken van zijn boeken en door allerlei zet- en drukfouten etc. is het vaststellen van een definitieve versie van een tekst vaak geen sinecure en soms zelfs vrijwel onmogelijk.

Het 'Verzameld Werk' bevatte alleen proza, poëzie en essays. Het zeer omvangrijke brieven-oeuvre zou later apart worden uitgegeven maar daar is tot op heden niets van gekomen.

Aan het verschijnen van de biografie ging een lange geschiedenis vooraf. Men leze er 'Uren met Joop Schafthuizen' (2021) op na. Zeer in het kort:

Na een mislukte aanzet door Tom Rooduijn kwam Schafthuizen met het briljante plan om de biografie te laten schrijven door Tom Rooduijn, Theodor Holman en Nop Maas en dat dit drietal zou gaan werken onder de bezielende leiding en eindredactie van Schafthuizen zelf. Het moge duidelijk zijn dat dit plan in het gunstigste geval een bloedbad had opgeleverd maar in ieder geval nooit een boek. Maas wist dat wel, heeft dit onzalige plan uitgezeten en is er uiteindelijk met de buit vandoor gegaan.

Wanneer je je intensief met het leven van iemand bezig houd komt onvermijdelijk ook het sociale netwerk van die persoon in beeld. En hoewel Reve bij periodes liever als een kluizenaar door het leven ging is dat netwerk van Reve van ongekende omvang. Het is echt een eindeloze stoet aan schrijvers, dichters, kunstenaars, wetenschappers, radio- en TV-mensen, uitgevers en noem het maar op die het leven van Reve hebben bevolkt. Vaak maar korte tijd, (heel) soms een leven lang.

Naast een werkje over het gezin van Gerard Reve heeft Nop Maas zich in de jaren na de biografie met name gericht op de dichteres Hanny Michaelis, die zoals bekend in de jaren 40 en 50 met Reve was getrouwd. Zij was een van de weinige mensen die tegen Reve was opgewassen en hoewel dat geregeld tot hevige botsingen leidde zijn Reve en Michaelis altijd bevriend gebleven.

In 2016 en 2017 verschenen bij Uitgeverij van Oorschot in 2 delen de dagboeken die Michaelis tijdens de oorlog bijhield. De 2 delen, 'Lenteloos voorjaar' en 'De wereld waar ik buiten sta' (samen bijna 2000 bladzijden) werden door Nop Maas bezorgd en van noten voorzien.

Eerder was, nog bij leven van Michaelis, in 2002 'Verst Verleden' verschenen. Dit boek, dat in 2023 werd herzien en herdrukt, bevat door Maas opgetekende jeugdherinneringen van Michaelis.

Uiteindelijk was het de bedoeling dat Maas een biografie van Michaelis zou schrijven maar dat is niet meer gelukt. Wel verscheen in 2024 bij de eigen uitgeverij van Maas ((onder de) Korenmaat) 'Vastgenageld aan de randen van het niets'. De ondertitel van dit boek luidt: 'Herinneringen en opinies van Hanny Michaelis'. Het betreft uitgeschreven (en waarschijnlijk beperkt geredigeerde) versies van opgenomen gesprekken en interviews die Maas met Michaelis in de periode 1999-2004 heeft gehouden. Reve was in deze gesprekken een belangrijk onderwerp.

In 2020 verscheen bij Uitgeverij Fragment 'Altijd wat'. Een klein boekje met herinneringen van Maas aan het maken van de brievenuitgaven van Gerard Reve.

In het nawoord verklaart Nop Maas de titel:

Bij Maas' eigen uitgeverij verscheen in 2021 'Uren met Joop Schafthuizen'. Een flinke pil met (zeer gedetailleerde) herinneringen van Maas aan zijn wederwaardigheden Joop Schafthuizen in de periode 1998-2013. Interessant voor de geschiedschrijving, als 'leesboek' minder aan te raden.

Bij de onvolprezen uitgeverij Fragment zijn de afgelopen jaren tal van Reve-gerelateerde publicaties verschenen. Meestal betreft het vrij dunne uitgaven van rond de 50 pagina's. Zo niet de laatste Reve-publicatie van Nop Maas, 'Wie moet ik anders herhalen?' , citaten en allusies in de geschriften van Gerard Reve. Een eerste inventarisatie. (2024), een fraai gebonden uitgave van ca. 320 pagina's.

Deze necrologie is in korte tijd geschreven en doet amper recht aan de grote rol die Maas heeft gespeeld in het werk van en over Reve. Maar een meer gedetailleerde beschrijving van hetgeen Maas vanaf begin jaren 80 tot vlak voor zijn dood heeft gedaan en geschreven met betrekking tot Gerard Reve zou de nodige tijd vergen en de omvang van een website-artikel ruim overschrijden. Helaas ontbreekt het ondergetekende aan de tijd voor een dergelijke klus.